voorthuizenliberation1945.nl  

Pictures

 

Spionage vanuit Het Schip

Onderstaand artikel en opmerking met foto's is naar aanleiding van een publicatie in het Parool 24-12-1945

Spionage vanuit Het Schip

Aan de Wencopperweg heeft een onopvallend boerderijtje in de oorlogsjaren dienst gedaan als hoofdkwartier van een spionagenetwerk. in september 1940 betrok de Haagse ingenieur Hammer boerderij Het Schip. Meteen begon hij aan een van buiten onzichtbare interne verbouwing. Het moest een cen­trum van spionage en verzet worden, aldus een knipsel uit Het Parool van 24 december 1945.

Hammer mag met recht een 'verzetsman van het eerste uur' genoemd worden. Al meteen na de capitulatie in mei 1940 begon hij met het opzetten van een spionagenetwerk in Nederland.

Ai voor de oorlog uitbrak had Hammer contact rnet de Engelse legerautoriteiten via de Britse viceconsul in Den Haag, in mei 1940 werd dit contact verbroken door de Duitse inval. Maar Hammer begon meteen met het opzetten van een onder­grondse post waar vandaan hij opnieuw contact wilde gaan leggen met Engeland.

Het oog van de Hagenaar viel op een boerderij aan de Wencopperweg bij Barneveld. Hij koos voor een boerderij, zodat de bewoners, wat voedsel betreft, voor een groot deel zelfvoorzienend zouden zijn. Verder was de afgelegen ligging ideaal voor de activiteiten die er plaats zouden moeten vin­den. Pas in het begin van 1942 was het huis klaar voor de taak. Binnen werd zo'n beetje alles vertimmerd en verbouwd. Van buiten behield Het Schip echter een verwaarloosd en oud uiterlijk. Binnen had men de beschikking over centrale ver­warming, een drinkwaterleiding, electrische warmwatervoorziening, een huistelefoon en een slaapvleugel. Belangrijk waren de vele schuilplaatsen. Verder was er op zolder een onvindbare ruimte voor de illegale bezigheden van de ver­zetsmensen. In de dakbedekking bevond zich een ruimte voor vuurwapens en munitie terwijl in een houten kolenstortkoker plaats was voor grotere wapens en radiotoestellen. De huistelefoon was een belangrijk waarschuwingssysteem om iedereen in huis te alarmeren ais er onraad was. De bewo­ners maakten ook gebruik van tiksignalen op de verwarmingsbuizen. De waslijn diende als middel om naderende bezoekers te waarschuwen voor onraad. Aan de was konden die zien of er iets loos was.

Voor de bewoners veranderde er heel wat. Zij moesten hun bestaan als stedeling inruilen voor dat van boer en boerin.

 

Allemaal dezelfde achternaam

in de loop van 1942 begon het eigenlijke werk. Een soort inlichtingendienst werd opgericht. Het onderling contact tus­sen de medewerkers werd van tevoren precies geregeld, ledere medewerker mocht hoogstens met twee andere leden van de organisatie in contact komen. Daarbij gebruikten zij verzonnen voornamen met steeds één en dezelfde achter­naam. Die achternaam was tegelijk het wachtwoord. Mochten ze opgepakt worden dan moesten de verzetslui vertellen voor ene 'Pieterse' gewerkt te hebben.

Die ene naam had als doei de Duitsers te doen geloven dat alles om één persoon draaide. Het onderzoek van de bezet­ters zou daardoor doodlopen, zo was de verwachting. Over het algemeen kwamen de leden van de verzetsgroep echter helemaal niet met elkaar in contact. De berichten werden zo veel mogelijk schriftelijk doorgegeven en op bepaalde plaat­sen gedeponeerd.

De koeriersdiensten op korte afstand werden vooral verricht door vrouwelijke leden die ook voor andere verzetsgroepen werkzaam waren.

Zo gingen Eva en Francientje van der Woerd we! eens op pad voor Hammer en de zijnen. Dit waren dochters van Henk van der Woerd, een industrieel in Barneveld. Voor de lange afstanden klom de koerier Erik de Vries dage­lijks op de fiets. Hij legde soms afstanden tot tweehonderd kilometer op één dag af. Later kreeg hij voor dit werk een motor. Diverse malen is hij door SD en Landwacht aangehou­den. Maar steeds wist hij arrestatie te voorkomen. Een van de technici was 'Lex' (Floris van der Laaken), Hij werd gearresteerd en op 4 april 1945 in Hattem doodgescho­ten. Hij en Ko (Jo Lennings) richtten de nieuwe zendposten in. Het Parool: Aanvankelijk was de verbinding met Engeland maar uiterst gebrekkig. Zij had vrijwel uitsluitend plaats door Engelandvaarders en een enkele maal door vliegtuigen die onder Nijkerk landden en daar ook weer opstegen, Pas in 1943 is een begin gemaakt met het zenden van radio­berichten. De radiodienst werd hoofdzakelijk georganiseerd door de landelijk commandant van de Raad van Verzet (RVV) Jan Thijssen. De radioverbinding bleef tot het einde van de oorlog bestaan, ondanks de latere aanhouding van Thijssen. De zendlocaties wisselden steeds in verband met de peilwagens van de Duitsers. Er werden in de regio diverse zendposten ingericht: 20 waren er posten in restaurant De Viersprong van Van Zwetselaar in Terschuur, in de boerderij van Henk Wal in Garderbroek, in Harskamp en bij Zeumeren. Het Schip fungeerde zoveel mogelijk ais hoofdkwartier van waaruit de posten werden opgezet. Slechts bij hoge uitzondering werd vanuit een kippenhok bij Het Schip uitgezonden. De Engelsen kregen de activiteiten van de Duitse bezetter via de radio door. Later werden ook verzoeken om bijvoorbeeld wapens, schoeisel, fietsbanden en dergelijke over de Noordzee geseind.

Marconist Dirk Hildebrand Last ('Zwarte Kees') zat op een keer te zenden toen opeens de Duitsers binnen dreigden te komen. Ze trokken aan de deur van de ruimte waar hij zich bevond met zijn apparatuur Hij had de deur echter dichtge­trokken en bleef aan de andere kant trekken. De Duitsers kre­gen de indruk dat de deur op slot zat en gingen op zoek naar de boer die de sleutel moest geven. Last maakte gebruik van de gelegenheid en graaide de apparatuur bijeen en smeet de hele handel in de gierput. Later heeft de marconist Prins Bernhard enkele onderdelen van de apparatuur overhandigd. Eind augustus 1944 werd de KP-er David van Beetz inge­kwartierd in Het Schip. Deze meestervervalser van persoons­bewijzen begon, toen de vraag naar valse persoonsbewijzen groot werd, aan de Wencopperweg met de inrichting van een laboratorium voor zijn vervalsingswerk. in oktober 1944 raakten enkele knechten, die bij Het Schip op het land werkten, in paniek bij het zien van een patrouille van landwachters. Ze zetten het op een lopen en de landwachters grepen meteen naar de wapens. De meesterknecht werd gepakt en de landwachters dreigden de man ter plekke dood te schieten en de boerderij in brand te steken. Binnenshuis was ondertussen alles en iedereen aan het werk om het belastende materiaal op te ruimen. Het liep allemaal met een sisser af.

De mannen van Het Schip hebben tot bevrijdingsdag door kunnen werken en op de dag van de bevrijding nog belangrij­ke informatie door kunnen spelen aan de Canadezen.

 

Onderstaande opmerkingen en foto's met betrekking tot bovenstaand artikel zijn van Gert Jan van Elten uit Voorthuizen:


 

-1. Boerderij c.q. Verzetsnest "Het Schip".

In bovenstaand artikel over "Het Schip" is vermeld dat de zendlocaties steeds wisselden.
De huidige hoge vuilstort rond boerderij Het Schip is van na de oorlog en één van de zendlocaties tijdens de oorlog was volgens het artikel een kippenhok en een andere zendruimte moet wel de in 2010 door mij ontdekte geheime ruimte onder de kap zijn geweest waar de knecht tijdens de oorlogsjaren, Jan van Vliet, mij ca. twintig jaar geleden van vertelde. Hij vertelde mij toen dat hij, als er werd "gezonden", het uitgestrekte open weiland aan de oostzijde van de boerderij werd opgestuurd om daar zogenaamd te werken maar in werkelijkheid moest hij letten op eventueel onraad in de buurt. Bij het naderen van onraad, bijvoorbeeld peilwagens van de Duitsers, over de wegen moest hij het gereedschap laten vallen waarop de operator direct stopte met zenden.

-2. Strak onder de korte dakgoot onder de nok van het dak zat destijds een kleine opening voor uitkijk in noordelijke richting.


Omdat tijdens de oorlog het kippenhok in de boomgaard aan de westzijde van de boerderij stond en oogcontact van de operator met Jan van Vliet in het grote open veld aan de noord- en oostzijde vandaar uit dus onmogelijk is geweest heb ik in 2010, met toestemming van de eigenaar, in de inmiddels verlaten en leegstaande boerderij vooral aan de noord en oostzijde gezocht naar een andere ruimte met luikjes of raampjes en die ook gevonden. Dat was extra moeilijk geworden omdat in de tussentijd de kleine opening in de achtermuur aan de noordzijde, strak onder de dakgoot, was dicht gemetseld en aan de buitenzijde van nieuw pleisterwerk was voorzien. Zie foto nr. 2 van de achterzijde van de boerderij.

-3. De geheime zendruimte had destijds twee uitkijk openingen, namelijk in noordelijke en oostelijke richting, over de toen nog open weilanden.


Ook de tweede opening in het oostelijke dakvlak was aan de buitenzijde niet meer zichtbaar door een vernieuwd pannendak. Maar binnen zijn de plaatsen van beide voormalige luikjes of raampjes nog goed te zien. Zie foto nr. 3. De op 7 juli as. in het schip aanwezige gidsen zijn over een en ander goed geïnformeerd, zullen graag de voormalige geheime ruimte op de eerste verdieping laten zien en vertellen over wat hen bekend is. De koker waar volgens een ander krantenartikel wapens e.d. in werden verstopt is mogelijk de als witte schoorsteen uitziende schuine koker en heb ik wel gefotografeerd, zie foto nr. 4, maar nog niet opengebroken en geïnspecteerd.

-4. De schuine witte koker rechts ziet er uit als een schoorsteen maar is mogelijk de toenmalige bergplaats voor wapens en dergelijke.

Omdat ik daar in de buurt aan de Wencopperweg ben geboren en opgegroeid kende ik meerdere van de in het artikel uit 1945 genoemde personen en ook de knecht Jan van Vliet heel goed. Ik ben tijdens de oorlog en daarna ook meerdere malen in boerderij Het Schip binnen geweest omdat wij bij ziekte of andere problemen van de telefoon van de familie Hammer gebruik mochten maken. Minstens één van de in het artikel genoemde en mij bekende personen is nog in leven en staat nog op mijn lijst om met de video te worden geïnterviewd.

Gert Jan van Elten, Voorthuizen.